آیا محاصره دریایی آمریکا تولید نفت ایران را متوقف می‌کند؟

آنتوان هالف (Antoine Halff) کارشناس ارشد و تحلیل‌گر برجسته در حوزه بازار جهانی انرژی، ژئوپلیتیک و امنیت انرژی که در حال حاضر به عنوان همکار ارشد در «مرکز سیاست جهانی انرژی» (CGEP) در دانشگاه کلمبیا فعالیت دارد، با نگارش تحلیلی که می‌خوانید، سعی کرده تا این پیش‌بینی وزیر خزانه‌داری آمریکا را مورد ارزیابی قرار دهد:

آگهی

آگهی

شش سال پیش، شوک تقاضای ناشی از همه‌گیری کرونا توجه‌ها را به مسئله ذخیره‌سازی نفت جلب کرد. در آن زمان، کاهش شدید تقاضای جهانی باعث شد مخازن به‌سرعت پر شوند و تولیدکنندگان ناچار به کاهش تولید شوند. حتی در آمریکا، با پر شدن ظرفیت ذخیره در کوشینگ اوکلاهما، قیمت نفت به‌طور بی‌سابقه‌ای منفی شد.

اکنون جنگ ایران بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است. با اختلال ایران در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز، برخی تولیدکنندگان عرب که ظرفیت ذخیره‌سازی محدودی داشتند، به‌سرعت تولید خود را کاهش دادند. عراق، که ذخیره‌سازی محدودی در بصره دارد و گزینه صادراتی جایگزین چندانی ندارد، از نخستین کشورهایی بود که کاهش تولید را اعلام کرد.

در شرایط کنونی، با محدود شدن تردد دریایی به بنادر ایران از سوی آمریکا، تهران با چالش مشابهی روبه‌روست. داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد ذخایر نفت ایران از ۱۳ آوریل، زمان آغاز محاصره، بیش از ۶ میلیون بشکه افزایش یافته است. سرعت این افزایش نیز بالا رفته و بین ۱۷ تا ۲۱ آوریل به حدود ۱.۷ میلیون بشکه در روز رسیده؛ رقمی که نشان‌دهنده توقف کامل یا نزدیک به کامل صادرات در اثر تشدید محاصره است.

حدود نیمی از این افزایش مربوط به جزیره خارک است. تا ۲۰ آوریل، ذخایر این پایانه حدود ۳ میلیون بشکه افزایش یافته و به حدود ۷۴ درصد ظرفیت اسمی رسیده است.

شرکت‌های نفتی معمولا مخازن خود را بیش از ۸۰ درصد پر نمی‌کنند، زیرا این سطح سقف عملیاتی ایمن محسوب می‌شود. بر این اساس، ایران تا ۲۰ آوریل کمتر از ۳ میلیون بشکه ظرفیت خالی در خارک داشت؛ یعنی کمتر از دو روز صادرات با فرض میانگین ۱.۸ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ.

با این حال، در شرایط خاص ممکن است این سقف شکسته شود. ایران در دوران کرونا چنین کاری انجام داد و سطح ذخایر خارک را به حدود ۹۰ درصد ظرفیت رساند. اگر همین الگو تکرار شود، ایران می‌تواند حدود ۵ میلیون بشکه ظرفیت خالی داشته باشد؛ معادل نزدیک به سه روز صادرات.

با این حال، خارک تنها محل ذخیره‌سازی ایران نیست. شرکت ملی نفت ایران می‌تواند تولید را به سایر پایانه‌ها منتقل کند. تا ۲۲ آوریل، کل ذخایر نفت ایران حدود ۶۸ میلیون بشکه برآورد شده که معادل ۵۵ درصد ظرفیت اسمی است. اگر سقف عملیاتی ۸۰ درصد در نظر گرفته شود، حدود ۳۱ میلیون بشکه ظرفیت خالی باقی می‌ماند؛ معادل ۱۷ روز صادرات. در صورت استفاده از سطح ۸۵ درصدی که در سال ۲۰۲۰ ثبت شد، این رقم به ۳۷ میلیون بشکه یا حدود ۲۰ روز صادرات می‌رسد.

البته در عمل، استفاده کامل از این ظرفیت‌ها با محدودیت‌هایی همراه است. هرچه مخازن پرتر شوند، بهره‌برداری از شبکه توزیع دشوارتر می‌شود و کارایی کاهش می‌یابد. با این حال، ایران نسبت به بسیاری از تولیدکنندگان عرب خلیج فارس در آغاز جنگ، ظرفیت ذخیره‌سازی بیشتری در اختیار دارد. این موضوع به دلیل سرمایه‌گذاری ایران از سال ۲۰۱۶ برای افزایش ظرفیت ذخیره و تنوع مسیرهای صادراتی است.

در نتیجه، هرچند سطح ذخایر در خارک بالا رفته، اما احتمال اینکه محاصره آمریکا در کوتاه‌مدت ایران را به توقف گسترده تولید وادار کند، پایین است. البته این محاصره به‌سرعت درآمدهای صادراتی ایران را کاهش خواهد داد.

به‌جای یک توقف ناگهانی، ایران احتمالا می‌تواند کاهش تدریجی و کنترل‌شده تولید را در برخی میادین مدیریت کند. حتی ممکن است تهران به‌صورت داوطلبانه تولید را کاهش دهد تا ظرفیت ذخیره‌سازی بیشتری برای آینده داشته باشد و بتواند پس از پایان بحران، تولید را راحت‌تر از سر بگیرد.

در نهایت، پس از پایان تنش‌ها و بازگشایی تنگه هرمز، توجه بازار دوباره به سطح ذخایر نفت بازخواهد گشت. در حال حاضر، ذخایر نفتی در سوی عربی خلیج فارس کمتر از ۱۰ روز صادرات پیش از جنگ را پوشش می‌دهد؛ رقمی که احتمالا برای بازگشت سریع تولید به سطح پیشین کافی نخواهد بود.

به همین دلیل، حتی با در نظر گرفتن نفتکش‌های متوقف‌شده، شکاف عرضه ناشی از جنگ به‌سرعت جبران نخواهد شد.

در نتیجه، هر چند که جزیره خارک به‌عنوان مهم‌ترین پایانه صادراتی ایران، حدود یک‌چهارم ظرفیت ذخیره‌سازی نفت خام و ۹۰ درصد ظرفیت صادراتی کشور را در اختیار دارد ولی تجربه ایران در دوران کرونا، ظرفیت‌های دیگر ذخیره‌سازی و تلاش برای توسعه زیرساخت‌های جایگزین طی یک دهه گذشته نشان می‌دهد خطر توقف فوری تولید چندان قریب‌الوقوع نیست.