از پوکی استخوان تا تاری دید: تاثیر سفر فضایی بر بدن انسان

خدمه ماموریت فضایی «آرتمیس ۲» پس از سفر به مسافت ۴۰۶ هزار و ۷۷۱ کیلومتر تا سمت پنهان ماه، که دورترین نقطه‌ای است که انسان تاکنون در فضا به آن رسیده، به زمین بازگشته‌اند.

آگهی

آگهی

کارشناسان در تلاشند تاثیر چنین سفرهایی بر بدن انسان را درک کنند زیرا ماموریتهای فضایی بیشتر و طولانی‌تر می‌شود و خطرهای سلامتی ناشی از آنها بسیار فراتر از هر چیزی است که روی زمین تجربه می‌کنیم.

ناسا پنج خطر اصلی پروازهای فضایی را شناسایی کرده است: تابشهای کیهانی، انزوا و حبس، فاصله از زمین، جاذبه یا نبود آن و محیطهای بسته یا خصمانه.

بدن انسان در فضا چه تغییراتی می‌کند؟

به نظر می‌رسد بدن انسان اساسا برای زندگی در فضا ساخته نشده است.

تغییر در جاذبه یا نبود طولانی‌مدت آن می‌تواند تراکم استخوان را کاهش دهد، مایع مغزی را در بدن جابه‌جا کند و کارکرد قلب را مختل کند.

حتی جابه‌جایی بین سطوح مختلف گرانش می‌تواند باعث بیماری حرکت شود و فضانوردان را در تشخیص جهت دچار مشکل کند.

بر اساس توضیحات تازه ناسا، پیدا کردن راههایی برای بهبود کارایی انسان در مواجهه با این مشکلات از اولویتها برای ماموریتهای ماه و مریخ است.

جاذبه کم همچنین می‌تواند شکل و کارکرد قلب و رگهای خونی را تغییر دهد و شدت این اثر به طول سفر بستگی دارد و در ماموریتهای طولانی‌تر بیشتر می‌شود.

تغییر در دستگاه قلب و عروق می‌تواند به لخته شدن خون، نامنظمی ضربان قلب و افت فشار خون منجر شود.

به گفته ناسا، در جریان یک ماموریت چهار تا شش ماهه، استخوانها هر ماه میان ۱ تا ۱.۵ درصد از تراکم خود را از دست می‌دهند.

همزمان، بی‌وزنی طولانی‌مدت می‌تواند باعث جابه‌جایی مایعات بدن شود؛ تغییری که ممکن است بر بینایی و فشار درون جمجمه اثر بگذارد؛ وضعیتی که به نام «سندروم عصب چشمی مرتبط با پرواز فضایی» شناخته می‌شود.

تغییر در عادات و برنامه‌های روزانه

در فضا، زمان و برنامه‌ریزی مانند روی زمین عمل نمی‌کند. فضانوردان چرخه‌های نامنظم روشنایی و تاریکی را تجربه می‌کنند که می‌تواند خواب و ریتم شبانه‌روزی آنها را به هم بزند.

مثلا ساکنان ایستگاه فضایی بین‌المللی روزانه ۱۶ طلوع و غروب خورشید را می‌بینند و همین موضوع الگوی خواب آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

تغییرات دیگر در برنامه روزانه آنها به وعده‌های غذایی و نوع خوراکیهای در دسترس در طول ماموریت فضایی مربوط می‌شود.

فضانوردان به همان میزان یا همان نوع مواد مغذی که روی زمین نیاز دارند احتیاج ندارند. پژوهش در ماموریتهای پیشین نشان داده است که در برخی موارد اعضای خدمه انرژی، مایعات، کلسیم و سدیم کافی دریافت نکرده‌اند.

به همین دلیل تغذیه در فضا دو نقش همزمان دارد: تامین انرژی کافی برای فضانوردان و رساندن مواد مغذی لازم برای مقابله با پیامدهای زیانبار پرواز فضایی.

دانشمندان ناسا تلاش می‌کنند غذاهایی که در فضا مصرف می‌شود قابل قبول، ایمن، مغذی، ماندگار، ساده برای آماده‌سازی و آنقدر متنوع باشد که فضانوردان از تکرار منوی غذا خسته نشوند.

چالشی برای سلامت روان

پرواز فضایی علاوه بر پیامدهای جسمی، بر خلق و خو و سلامت روان فضانوردان هم اثر می‌گذارد.

انزوا، حبس، فاصله از زمین و فشار عصبی بالا می‌تواند خطر اضطراب، افسردگی و کاهش روحیه را افزایش دهد.

ناسا می‌گوید پژوهش مداوم درباره چگونگی حفظ سلامت روان خدمه برای موفقیت و ایمنی ماموریتهای آینده ضروری است.

از جمله اقداماتی که آژانسهای فضایی برای حمایت از سلامت روان در فضا توصیه می‌کنند می‌توان به خاطره‌نویسی، ورزش روزانه، گوش دادن به موسیقی و نامه‌نگاری با عزیزان اشاره کرد.

اگر فضانوردی در فضا بیمار شود چه اتفاقی می‌افتد؟

با توجه به همه این خطرهای سلامتی، خدمه چگونه در طول ماموریت فضایی با بیماری مقابله می‌کنند؟

ناسا تاکید می‌کند که صرف نظر از طول یا هدف ماموریت، همه پروازهای سرنشین‌دار به نوعی پشتیبانی پزشکی در حین ماموریت نیاز دارند.

با این حال برای کاهش نیاز به مراقبت پزشکی در طول ماموریت، این سازمان بر اقدامات پیشگیرانه‌ای مانند مکملهای ویتامینی، معاینات کامل بدن و قرنطینه ۱۴ روزه پیش از پرتاب تمرکز می‌کند.

ناسا بر اساس محتمل‌ترین وضعیتهای پزشکی، امکانات درمانی در حین پرواز را طوری تنظیم می‌کند که بتوان رایج‌ترین یا جدی‌ترین رویدادهای پزشکی را به شکلی موثر مدیریت کرد.

بیشتر بیماریها را می‌توان کم و بیش مانند روی زمین درمان کرد. با این حال به دلیل محدودیتهای درمانی، به داروهایی اولویت داده می‌شود که چند کارکرد داشته باشند و عوارض جانبی آنها حداقل باشد.